AVRUPA İNSAN HAKLARI
MAHKEMESİ
( Tarihçe, örgütlenme ve
yargılama usulü)
TARİHÇE
1950 tarihli Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi
Sonraki gelişmeler
Mahkemenin örgütlenmesi
Mahkeme önündeki yargılama usulü
Genel olarak
Kabul edilebilirliğe ilişkin
yargılama usulü
Esasa ilişkin yargılama usulü
Kararlar
Danışma görüşleri
EK I - Avrupa Sözleşmesi’nin
maddi hükümlerinin başlıkları
EK II – Mahkeme’nin oluşumu
I.
TARİHÇE
A. 1950
tarihli Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi
1. İnsan hakları ve temel
özgürlüklerinin korunması
Sözleşmesi Avrupa Konseyi
bünyesinde hazırlanmıştır. 4
Kasım 1950 tarihinde Roma’da
imzaya açılan Sözleşme, 1953
Eylül’ünde yürürlüğe girmiştir.
1948 tarihli İnsan Hakları
Evrensel Beyannamesi’nden yola
çıkan Sözleşme’nin yazarları
insan haklarının ve temel
özgürlüklerin korunması ve
geliştirilmesi yoluyla Avrupa
Konseyi’nin hedeflerini takip
etmek niyetindeydiler. Sözleşme
ile birlikte, Evrensel
Beyanname’de dile getirilen
haklardan bazılarının toplu
teminat altına alınmasına
ilişkin ilk önlemler
alınıyordu.
2. Sözleşme bir taraftan
bir dizi hak ve, medeni ve
siyasi özgürlüklere ver veriyor
(maddi hükümlerin başlıkları
için bakınız ek I) diğer
taraftan akit Devletlerin
üzerlerine almış oldukları
yükümlülüklere riayet etmelerini
temin etmeyi amaçlayan bir düzen
uygulamaya koyuyordu. Bu
kontrolün sorumluluğunu üç kurum
paylaşmaktaydı: Avrupa İnsan
Hakları Komisyonu (1954 yılında
kurulan) Avrupa İnsan Hakları
Mahkemesi (1959 yılında kurulan)
ve üye Devletlerin dışişleri
bakanları veya temsilcilerinden
oluşan, Avrupa Konseyi Bakanlar
Komitesi.
3. Sözleşme’nin
başlangıçtaki metnine göre,
başvurular akit Devletlere karşı
diğer akit Devletler ya da
bireysel başvurucular tarafından
yapılabiliyordu (şahıslar, şahıs
toplulukları ya da sivil toplum
kuruluşları). Ancak, bireysel
başvuru hakkının tanınması
ihtiyariydi ve bu hak yalnızca
onu tanımayı kabul etmiş olan
Devletlere karşı ileri
sürülebiliyordu (Sözleşme’nin 11
numaralı Protokolü ile tanıma
zorunlu hale getirildi - bakınız
aşağıda 6. paragraf)
Başvurular öncelikle, kabul
edilebilirlikleri hakkında karar
veren Komisyon’un hazırlık
incelemesine konu oluyordu. Bir
başvurunun kabul edilebilir
olduğu açıklandıktan itibaren
Komisyon dostane çözümü sağlamak
amacıyla kendisini tarafların
emrine hazır tutuyordu. Başarıya
ulaşamadığı halde Komisyon
olayları ortaya koyan ve
başvurunun esasına ilişkin
görüşünü dile getiren bir rapor
yazıyordu. Rapor Bakanlar
Komitesine intikal ediyordu.
4. Davalı Devletin
Mahkeme’nin zorunlu yargısını
kabul etmiş olduğu durumda
Komisyon ve her ilgili akit
Devlet meseleyi, kesin ve
zorlayıcı kararını vermesi
amacıyla Mahkeme’nin önüne
getirmek için, raporun Bakanlar
Komitesi’ne intikalinden
itibaren üç aylık bir süreye
sahipti. Bireylerin Mahkeme’ye
başvurmaları mümkün değildi.
Başvuru Mahkeme’ye sevk
edilmezse, Bakanlar Komitesi
Sözleşme’nin ihlalinin bulunup
bulunmadığı hakkında karar
veriyor ve ihlalin bulunduğu
halde mağdura “hakkaniyete uygun
bir tazminat” veriyordu.
Bakanlar Komitesi aynı zamanda
Mahkeme’nin kararlarının
icrasını takipten de
sorumluydu.
B.
Sonraki gelişmeler
5. Sözleşme yürürlüğe
girdiğinden beri on iki ek
Protokol kabul
edilmiştir.1,4,6,7 ve 12
numaralı Protokoller Sözleşme’de
yer alan haklar ve özgürlüklere
eklenmiştir. 2 numaralı Protokol
Mahkeme’ye danışma görüşleri
verme yetkisi vermiştir. 9
numaralı Protokol, davalı Devlet
tarafından söz konusu belgenin
onaylanmış olması ve denetleme
yapan bir komitenin kabul etmesi
şartıyla bireysel başvuruculara
başvurularını Mahkeme’nin önüne
getirme olanağı yolunu açmıştır.
11 numaralı Protokol denetleme
mekanizmasının yeniden
yapılandırmıştır (bakınız
aşağıda). Diğer Protokoller
Sözleşme ile uygulamaya konmuş
kuruluşların örgütlenmesini ve
önlerinde izlenecek usulü
ilgilendirmektedir.
6. 1980’den itibaren
Sözleşme’nin organları önüne
gelen başvuru sayısındaki
büyüyen artış yargılamaların
sürelerini kabul edilebilir
sınırlar içerisinde tutma
görevini iyiden iyiye
güçleştirmiştir. Sorun 1990’dan
itibaren yeni akdi Devletlerin
katılımıyla ciddileşmiştir. 1981
yılında 404 başvuru kaydeden
Komisyon, 1997’de 4750 başvuru
kaydetmiştir. Bunun yanında,
kaydedilmemiş veya kendisinin
açmış olduğu geçici dosya sayısı
aynı 1997 yılı içerisinde
12000’den fazlaya tırmanmıştır.
Mahkeme’ye ilişkin sayılar
benzer bir durum
yansıtmaktaydılar: 1981’de
kendisine intikal eden başvuru
sayısı yedi iken, 1997’de
119’du.
Artan iş yükü Sözleşme
tarafından yaratılmış denetleme
mekanizmasının yeniden
şekillendirilmesi gereği üzerine
uzun tartışmalara yol açmış,
Sözleşme’nin 11 numaralı
Protokolü’nün kabul edilmesiyle
sonuçlanmıştır. Güdülen gaye
yargılamaların süresini
kısaltmak ve sistemi tamamen
zorunlu hale getirerek ve
Bakanlar Komitesi’nin karar
verme işlevini ortadan
kaldırarak, sistemin adli
mahiyetini kuvvetlendirmek
amacıyla yapıyı
sadeleştirmekti.
1 Kasım 1998’de yürürlüğe
giren bu Protokol yarı zamanlı
olarak çalışan Mahkeme ve
Komisyon’un yerine tek ve
sürekli bir Mahkeme’yi getirdi.
Komisyon bir senelik geçici bir
dönem boyunca (31 Ekim 1999’a
kadar) bu tarihten önce kabul
edilebilirlerine karar vermiş
olduğu başvurular üzerinde
çalışmaya devam etti.
7. 11 numaralı Protokol’ün
yürürlüğe girişini takip eden üç
yıl süresince Mahkeme görülmemiş
bir iş yükü artışı yaşadı.
Kaydedilen başvuruların sayısı
yaklaşık %130’luk bir artışla
1998’de 5 979’dan 2001’de 13
858’e ulaştı. Mahkeme’nin hacmi
büyüyen başvurular üzerinde
çalışabilme kapasitesi
konusundaki kaygılar ek kaynak
taleplerine ve yeni reform
gerekliliği üzerine kurgulara
neden oldu.
Sözleşme’nin imzaya
açılmasının 50. yıldönümü
dolayısıyla 3 ve 4 Kasım 2000’de
Roma’daki yapılan insan hakları
üzerine Bakanlar Konferansı
sırasında sistemin reformu
üzerine bir düşünme süreci
başladı. “Avrupa için insan
hakları Mahkemesi” üzerine
Bakanlar Beyannamesi’ni
müteakiben, Kasım 2002’de
bakanların delegeleri insan
hakları için yönetici Komite’ye
somut ve tutarlı teklifler
bütünü, özellikle zaman
kaybetmeden uygulamaya
konabilecek önlemler ve
Sözleşme’ye getirilebilecek
muhtemel değişiklikler,
hazırlaması için yetki
verdiler.
II.
AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
A.
Mahkeme’nin örgütlenmesi
8. 11 numaralı Protokol ile
değişik Sözleşme ile kurulmuş
olan, Avrupa İnsan Hakları
Mahkemesi akit Devletlerin
sayısına (bugün akit Devletlerin
sayısı kırk dörttür) eşit sayıda
hakimden (bakınız EK II’deki
Hakimler listesi) oluşmaktadır.
Aynı tabiiyetten olan hakim
sayısına ilişkin herhangi bir
sınırlama bulunmamaktadır.
Hakimler her seferinde altı yıl
için Avrupa Konseyi
Parlamenterler Meclisi
tarafından seçilirler. Buna
karşılık, hakimlerin yarısının
seçimlerinin üç yılda bir
yapılabilmesi amacıyla, ilk
seçimler sırasında seçilmiş olan
hakimlerin bir yarısının
görevleri üç yıl sonra son
bulmuştur.
Hakimler Mahkeme’de kendi
adlarına yer alırlar ve hiçbir
Devleti temsil etmezler.
Bağımsızlık ve tarafsızlık
görevleri ya da daimi görevin
gerekleri ile bağdaşmayacak
hiçbir faaliyette bulunamazlar.
Hakimlerin görevleri yetmiş
yaşında son bulur.
Tüm üyelerin hazır
bulunduğu Mahkeme üç yıl için
başkanını, iki başkan
yardımcılarını ve iki seksiyon
başkanını seçer.
9. İç tüzüğü uyarınca,
Mahkeme oluşumları üç sene için
belirlenen, oluşumlarında
coğrafi açıdan olduğu kadar
cinsiyetlerin de temsil
edilmesini ve akit taraflarda
varolan farklı hukuk
sistemlerinin dikkate alınmasını
gerektiren dört seksiyona
ayrılır. İki seksiyona
Mahkeme’nin iki başkan
yardımcısı başkanlık ederken
diğer iki seksiyona seksiyon
başkanları başkanlık eder.
Seksiyon tarafından seçilen
seksiyon başkan yardımcıları
seksiyon başkanlarına yardım
ederler ve gerektiği hallerde
seksiyon başkanının yerini
alırlar.
10. Her seksiyonun
bünyesinde on iki ay için üç
hakimli komiteler oluşturulur.
11. Her seksiyonun
bünyesinde bir dönüşüm sistemine
göre yedi üyeli daireler
oluşturulur, seksiyon başkanının
ve ilgili Devlet adına seçilmiş
olan hakim dairede üye olarak
yer alırlar. İlgili Devlet adına
seçilmiş olan hakim seksiyonun
üyesi değil ise üye sıfatıyla
dairede resen yer alır. Dairenin
asil üyesi olmayan seksiyon
üyeleri vekil sıfatıyla yer
alırlar.
12. Mahkeme’nin Büyük
Dairesi on yedi hakimden oluşur.
Büyük Dairede Mahkeme’nin
Başkanı başkan yardımcıları ve
daire başkanları üye olarak
resen yer alırlar.
B.
Mahkeme önündeki yargılama
usulü
1.
Genel olarak
13. Her akit Devlet veya
Sözleşme’nin ihlali dolayısıyla
mağdur olduğunu düşünen her
kişi, bir akit Devlet tarafından
Sözleşme ile teminat altına
alınmış olan haklardan birinin
ihlal edildiğini ileri süren bir
başvuruyu doğrudan Strazburg
Mahkemesi’ne yöneltebilir.
Başvurucuların kullanımıma
yönelik kısa bir açıklama ve
başvuru formları yazı işleri
müdürlüğünden temin edilebilir.
14. Mahkeme önündeki
yargılama nizalıdır ve kamuya
açıktır. Olağanüstü durumlar
nedeniyle daire/ Büyük Daire
aksine karar vermedikçe, azlıkla
yapılan duruşmalar, kamuya
açıktır. Kural olarak
Mahkeme’nin yazı işleri
müdürlüğüne bırakılan
dilekçelere ve diğer belgelere
kamunun erişimi bulunmaktadır.
15. Bireysel başvurucular
kendileri başvurabilirler, ancak
bir avukat tarafından temsil
edilmeleri tavsiye edilmekte, ve
hatta, duruşmalar için veya
başvurunun kabul edilebilir
olduğu açıklandıktan sonra
avukat tarafından temsil
edilmeleri istenmektedir. Avrupa
Konseyi yeterli kaynakları
bulunmayan başvurucular için bir
adli yardım sistemi uygulamaya
koymuştur.
16. Mahkeme’nin resmi
dilleri Fransızca ve
İngilizce’dir, ancak
başvuruların akit Devletlerin
resmi dillerinden birinde
sunulması mümkündür. Başvurunun
kabul edilebilir olduğu
açıklanınca, iki resmi dilden
birinin kullanılması
gerekmektedir, ancak daire/Büyük
Daire müsaade ederse başvuru
dili kullanılmaya devam
edilebilir.
2.
Kabul edilebilirliğe ilişkin
yargılama usulü
17. Her bireysel başvuru
başkanının bir raportör tayin
ettiği bir seksiyona gönderilir.
Başvurunun hazırlık
incelemesinden sonra, raportör
davanın üç üyeli bir komite
tarafından mı yoksa bir daire
tarafından mı inceleneceğine
karar verir.
18. Böyle bir kararın başka
bir inceleme yapılmadan
alınabildiği durumda Komite
oybirliğiyle bir başvurunun
kabul edilemez olduğunu
açıklayabilir ya da Mahkeme’nin
görevleri arasından
kaldırabilir.
19. Kendilerine raportörler
tarafından doğrudan gönderilen
davalar dışında daireler üç
üyeli komite tarafından kabul
edilemez oldukları açıklanmamış
başvuruları ve devlet
başvurularını incelerler.
Daireler başvuruların kabul
edilebilirlikleri ve esası
hakkında da birbirinden ayrı
kararlar ya da bazı durumlarda
tek karar verirler.
20. Bir başvuru
Sözleşme’nin yorumuna ilişkin
ciddi bir sorun ortaya koyuyorsa
ya da bir sorunun çözümü Mahkeme
tarafından daha önce verilmiş
olan bir kararla ile
çelişebilecek ise taraflar
dairenin yargı yetkisinden
vazgeçme niyetinin kendilerine
bildirilmesinden başlayarak bir
ay içinde itiraz etmezler ise,
daireler her zaman Büyük Daire
lehine yargı yetkilerinden
vazgeçebilirler. Vazgeçme
halinde izlenecek yargılama
usulü yukarıda daireler için
açıklanan ile aynıdır.
21. Daire, davanın esasının
hatırlatılacağı kamuya açık bir
duruşma yapılmasına karar verse
bile yargılamanın ilk aşaması
genellikle yazılıdır.
22. Kabul edilebilirliğe
ilişkin çoğunlukla alınan Daire
kararları gerekçeli olmalı ve
kamuya açık hale
getirilmelidir.
3.
Esasa ilişkin yargılama usulü
23. Başvuruyu kabul etmeye
karar vermesi halinde, daire
tarafları ek delililer ve,
başvurucu ile ilgili olarak
“hakkaniyete uygun tazminat”a
ilişkin muhtemel bir talep dahil
olmak üzere, yazılı görüşler
sunmaya davet edebilir. Kabul
edilebilirlik aşamasında duruşma
yapılmadıysa, daire davanın
esası hakkında duruşma
yapılmasına karar verebilir.
24. Dairenin başkanı
adaletin düzgün idaresi yararına
yargılamaya taraf olmayan her
akit Devleti veya başvurucu
dışında alakalı her kişiyi
yazılı görüşler sunmaya ya da
istisnai durumlarda duruşmaya
katılmaya davet edebilir veya
bunlara izin verebilir.
Başvurucunun tabiiyetinde
bulunduğu her akit Devlet davaya
resen müdahale edebilir.
25. Esasa ilişkin yargılama
sırasında, yazı işleri müdürünün
aracılığıyla dostane çözüm
sağlanması için müzakereler
yapılabilir.
4.
Kararlar
26. Daireler çoğunlukla
karar verirler. Davanın
incelenmesine katılmış olan her
hakimin karara farklı görüşünün
– uygun veya karşı- açıklamasını
ya da görüş ayrılığının basit
bir ifadesini eklemeye hakkı
vardır.
27. Daire tarafından
verilen bir kararın tefhim
tarihinden itibaren üç ay
içerisinde, eğer dava
Sözleşme’nin ve Protokolleri’nin
yorumu veya uygulanmasına
ilişkin ciddi soru ya da genel
mahiyette ciddi bir soruya yol
açıyorsa, taraflar davanın Büyük
Daire önüne gönderilmesini talep
edebilirler. Bu tür talepler;
Mahkeme’nin başkanı, dairenin
bağlı olduğu seksiyonun başkanı
dışında diğer seksiyon
başkanları ve ilk dairede yer
almamış, dönüşüm sistemine göre
seçilen diğer bir hakim olmak
üzere, Büyük Daire’nin beş
hakiminden oluşan bir kurul
tarafından incelenir.
28. Dairenin bir kararı,
üç aylık sürenin dolmasıyla veya
tarafların Büyük Daire önüne
gönderme niyetlerinin
bulunmadığı açıklamalarıyla ya
da beş hakimden oluşan kurulun
gönderme talebini reddetmesiyle
kesinleşir.
29. Kurul talebi kabul
ederse, Büyük Daire dava
hakkında çoğunlukla kesin olan
kararı verir.
30. Mahkeme’nin kesinleşmiş
tüm kararları ilgili davalı
Devlet için zorlayıcıdır.
31. Avrupa Konseyi Bakanlar
Komitesi kararların icrasını
takip etmekle sorumludur.
Bakanlar Komitesi Sözleşme’yi
ihlal ettiklerine karar verilmiş
olan Devletlerin Mahkeme’nin
kararından doğan
yükümlülüklerini yerine getirmek
için gerekli önlemleri alıp
almadığını denetler.
5.
Danışma görüşleri
32. Mahkeme Bakanlar
Komitesi’nin talebi üzerine
Sözleşme’nin veya
Protokolleri’nin yorumu ile
ilgili hukuki sorular üzerine
danışma görüşü verebilir.
Bakanlar Komitesi
Mahkeme’ye görüş sorma kararını
çoğunlukla alır.
33. Danışma görüşü
taleplerini görüşlerini
çoğunlukla veren Büyük Daire
inceler. Her hakim danışma
görüşüne farklı görüşünün –
uygun veya karşı- açıklamasını
ya da görüş ayrılığının basit
bir ifadesini ekleyebilir.
EK I
Avrupa
Sözleşmesi’nin maddi
hükümlerinin başlıkları
1950 Tarihli Sözleşme
Madde 2: Yaşama hakkı
Madde 3: İşkence yasağı
Madde 4: Kölelik ve zorla
çalıştırma yasağı
Madde 5: Özgürlük ve güvenlik
hakkı
Madde 6: Adil yargılanma hakkı
Madde 7: Cezaların yasallığı
Madde 8: Özel hayatın ve aile
hayatının korunması
Madde 9: Düşünce, vicdan ve din
özgürlüğü
Madde 10: İfade özgürlüğü
Madde 11: Dernek kurma ve
toplantı özgürlüğü
Madde 12: Evlenme hakkı
Madde 13: Etkili başvuru hakkı
Madde 14: Ayırımcılık yasağı
1 numaralı Protokol:
Madde 1: Mülkiyetin korunması
Madde 2: Eğitim hakkı
Madde 3: Serbest seçim hakkı
4 numaralı Protokol:
Madde 1: Borçtan dolayı
özgürlüğünden yoksun bırakılma
yasağı
Madde 2: Serbest dolaşım
özgürlüğü
Madde 3: Vatandaşların sınır
dışı edilmeleri yasağı
Madde 4 : Yabancıların topluca
sınır dışı edilmeleri yasağı
6 numaralı Protokol:
Madde 1: Ölüm cezasının
kaldırılması
7 numaralı Protokol:
Madde 1: Yabancıların sınır dışı
edilmelerine ilişkin usuli
güvenceler
Madde 2: Cezai konularda iki
dereceli yargılanma hakkı
Madde 3: Adli hata halinde
tazminat hakkı
Madde 4 : Aynı suçtan iki kez
yargılanmama ve cezalandırılmama
hakkı
Madde 5: Eşler arasında eşitlik
12 numaralı Protokol:
Madde 1: Ayırımcılığın genel
olarak yasaklanması
EK II
Mahkeme’nin oluşumu
(yoklama sırasına göre)
|
Bay Luzius WILDHABER,
başkan |
(İsviçreli) |
|
Bay Christos ROZAKIS,
başkan yardımcısı |
(Yunanlı) |
|
Bay Jean-Paul COSTA,
başkan yardımcısı |
(Fransız) |
|
Bay Georg RESS, daire
başkanı |
(Alman) |
|
Sir Nicolas BRATZA,
daire başkanı |
(Britanyalı) |
|
Bay Gaukur JÖRUNDSSON |
(İzlandalı) |
|
Bay Giovanni BONELLO
|
(Maltalı) |
|
Bay Lucius CAFLISCH |
(İsviçreli) |
|
Bay Loukis LOUCAIDES |
(Kıbrıslı) |
|
Bay Pranas KŪRIS |
(Litvanyalı) |
|
Bay Ireneu CABRAL
BARRETO |
(Portekiz) |
|
Bay Rıza TÜRMEN |
(Türk) |
|
Bayan Françoise TULKENS |
(Belçikalı) |
|
Bayan Viera STRÁZNICKÁ |
(Slovak) |
|
Bay Corneliu BÎRSAN |
(Rumen) |
|
Bay Peer LORENZEN |
(Danimarkalı) |
|
Bay Karel JUNGWIERT |
(Çek) |
|
Bay Marc FISCHBACH |
(Lüksenburglu) |
|
Bay Volodymyr BUTKEVYCH |
(Ukraynalı) |
|
Bay Josep CASADEVALL |
(Andoralı) |
|
Bay Boštjan ZUPANCIC |
(Sloven) |
|
Bayan Nina VAJIĆ |
(Hırvat) |
|
Bay John HEDIGAN |
(İrlandalı) |
|
Bayan Wilhelmina
THOMASSEN |
(Hollandalı) |
|
Bay Matti PELLONPÄÄ |
(Fin) |
|
Bayan Margarita
TSATSA-NIKOLOVSKA
|
(Eski Yugoslavya
Makedonya Cumhuriyeti
vatandaşı ) |
|
Bayan Hanne Sophie GREVE |
(Norveçli) |
|
Bay András BAKA |
(Macar) |
|
Bay Rait MARUSTE |
(Estonyalı) |
|
Bay Egils LEVITS |
(Letonyalı) |
|
Bay Kristaq TRAJA |
(Arnavut) |
|
Bayan Snejana
BOTOUCHAROVA |
(Bulgar) |
|
Bay Mindia UGREKHELIDZE |
(Gürcü) |
|
Bay Anatoly KOVLER
|
(Rus) |
|
Bay Vladimiro
ZAGREBELSKY |
(İtalyan) |
|
Bayan
Antonella MULARONI |
(San Marinolu) |
|
Bayan
Elisabeth STEINER |
(Avusturyalı) |
|
Bay Stanislav PAVLOVSCHI |
(Moldovalı) |
|
Bay Lech GARLICKI |
(Polonyalı) |
|
Bay Javier BORREGO
BORREGO |
(İspanyol) |
|
Bayan Elisabet FURA-SANDSTRÖM |
(İsveçli) |
|
Bayan Alvina GYULUMYAN |
(Ermeni) |
|
Bay Khanlar HAJIYEV |
(Azeri) |
|
Bay Paul MAHONEY, yazı
işleri müdürü |
(Britanyalı) |
|
Bay Erik FRIBERGH, yazı
işleri müdür yardımcısı |
(İsveçli) |
